– در قرون اولیه هجری در ایران ترکیب زبان پهلوی با هزاروش رایج بود. اما به تدریج این زبان جایش را به زبان دری داد.
– از قرن سوم هجری به بعد زبان دری تبدیل به زبان محاوره ای (مکالمات روزمره) شد. زبان دری با عربی ترکیب شد و ادبیات نظم و نثر فارسی براساس آن بنا شد. به این زبان، فارسی اسلامی یا فارسی تازه اطلاق شد.
– مدت ها پس از رواج زبان فارسی اسلامی، زبان پهلوی متروک بود ولی محو و نابود نشده بود.
– تا اواسط قرن سوم هجری همچنان تکلم به لهجه های محلی معمول بود. البته این وضعیت در قرون بعد هم ادامه یافت. در برخی از نواحی ایران تکلم به زبان عربی به حدی مشکل بود که به قولی اهالی ماوراء النهر نماز و آیات قرآن را به فارسی می خواندند.
– زبان ایرانی از اوایل هزاره دوم پیش از میلاد به وسیله اقوام آریایی به فلات (نجد) ایران آورده شد و پس از آن زبان عموم ساکنان نجد (فلات) ایران شد. محدوده رواج و مناطقی که به این زبان تکلم می کردند در سمت شمال، کوه های قفقاز و دریای خزر و ریگزارهای آسیای مرکزی، در جنوب، خلیج فارس و دریای عمان، در مشرق قسمتی از فلات تبت و تمام افغانستان کنونی تا حوالی رود گنگ و در مغرب بین النهرین و ارمنستان بوده است. به این ترتیب زبان و لهجه های ایرانی منطقه وسیعی از آسیا را در بر می گرفته است. لهجه های زبان ایرانی هنوز در قسمت بزرگی از این سرزمین ها باقی است.
– در بخش هایی از ایران، لهجه های ترکی که آمیزه ای از زبان های اورال و آلتایی و همچنین ترکیباتی از ترکی و لهجه های محلی ایرانی است مورد استفاده قرار می گیرد. در ناحیه کوچکی از جنوب غرب ایران هم زبانی که مخلوطی از عربی و لهجه بومی منطقه است رایج است.
– بعد از ظهوراسلام، خط رایج در ایران پهلوی بود تا این که در زمان عبدالملک مروان (65-86 هجری قمری) خط کوفی و نسخ جانشین خط پهلوی شد.
– خط کوفی و خط نسخ نزدیک زمان ظهور اسلام از خطوط نبطی ها و سریانی ها اقتباس شد. خط نسخ و کوفی بعد از ظهور اسلام باقی ماندند. از خط نسخ بیشتر برای نگارش نامه ها استفاده می شد و خط کوفی برای نوشتن قرآن ها به کار برده می شد.
– خطی که اعراب از سریانی ها و نبطی ها گرفتند بدون نقطه بود. چون تشخیص حروف مشابه مانند ج – چ – ح – خ – س – ش و … برای مسلمانان غیر عرب مشکل بود تلاش شد این مشکل برطرف شود. در زمان خلافت حجاج بن یوسف ثقفی افرادی مانند ابوالاسود دوئلی و نصر بن عاصم، نقطه گذاری بر روی حروف مشابه را معمول کردند.
– ابن مقله، ابو علی محمد بن علی بن حسین (حسن) بن عبدالله شیرازی متولد 272 قمری، ادیب، خوشنویس و مبتکر و مبدع خطوط شش گانه و اصول دوازده گانه خوشنویسی بوده است. کار او نقطه عطفی در خوشنویسی اسلامی به شمار می رود.
– چنان که گفته شد خطی که هم اینک در ایران رایج است از دو خط ابتدایی عربی یعنی کوفی و نسخ اقتباس شده. از خط کوفی 6 خط به اسامی محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع استخراج شده است. یاقوت مستعصمی، متولد حبشه (اتیوپی امروزی)، کسی بود که 6 خط ذکر شده را به حد کمال رساند. بعدها خط دیگری از خط توقیع و خط رقاع وضع شد که به خط تعلیق معروف شد و سپس دو خط دیگر به نام شکسته تعلیق و نستعلیق نیز استخراج شد. از شکسته تعلیق برای نامه نگاری و از نستعلیق در کتاب نویسی بهره می بردند.
– قرن هشتم هجری یکی از درخشان ترین دوره ها در زمینه خوشنویسی است. پیشوایان این نهضت 6 تن از شاگردان یاقوت مستعصمی بودند که به استادان شش گانه معروفند. آنها این خطوط را در سراسر ایران و کشورهای اسلامی منتشر کردند.
– ایرانیان پس از تبدیل خط پهلوی به خط عربی، همان علایم و حروف 28 گانه عربی را مورد استفاده قرار می دادند ولی چهار شکل نیز برای چهار حرف پ – چ – ژ – گ انتخاب کردند. تا حدود قرن هشتم هجری، نگارش این 4 حرف به صورت هجای عربی یعنی ب – ج – ز – ک بود ولی در تلفظ به شکل فارسی تلفظ می شدند. وقتی علایمی برای 4 حرف ذکر شده مرسوم شد، خط فارسی دارای 32 علامت شد.
– خط عربی محاسن زیادی دارد ولی معایبی نیز دارد که تأثیر خود را بر زبان فارسی به جا گذاشته است. اول این که اعراب جزو حروف نیستند. به همین جهت تلفظ صحیح بسیاری از کلمات فارسی به دلیل بی اطلاعی افراد مخدوش شده و این کلمات به صورت اصلی خود تلفظ نمی شوند. دیگر این که در خط و زبان عربی حروفی وجود دارند که مخرج آنها نزدیک به هم هستند و در فارسی یکسان تلفظ می شوند. سوم این که زبان عربی برای همه صداهایی که در زبان فارسی بوده رسا نیست و همین عامل پس از گذشت مدتی باعث به وجود آمدن لهجه های مختلف در زبان فارسی شده است.
منبع اصلی: کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران، تألیف عزیزالله بیات، مؤسسه انتشارات امیرکبیر 1387، چاپ پنجم
منابع دیگر:
تاریخ ایران نوشته حسن پیرنیا
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%85%D9%82%D9%84%D9%87
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7_%D9%85%DB%8C%D8%AE%DB%8C
مطالب مرتبط:
