زبان تاجیکی یا فارسی تاجیکی از زبان های ایرانی نو و از خانواده زبان های هند و اروپایی است. گروه های نژادی گوناگونی در مناطق مختلف آسیای مرکزی، شمال افغانستان، پاکستان، ایالت سین کیانگ ـ اویغور چین به زبان تاجیکی صحبت می کنند. اما به طور کلی تاجیکی به زبان رسمی کشور تاجیکستان اطلاق می شود. زبان و ادبیات فارسی از قرن چهارم تا دهم، در ایران و ماوراءالنهر و هند و قفقاز، گذشته از تفاوت های زبانی محلی، یکسان بوده است. از قرن دهم ــ که در ایران حکومت شیعی صفویه و در ماوراءالنهر حکومت سنّی شیبانی تشکیل شد. به دلایل مذهبی و ملی رابطه سیاسی ایران با جهان خارج محدود شد. رابطه فرهنگی میان ایرانیان و تاجیک ها نیز کمتر شد. از این زمان ، زبان و ادب فارسی در ایران و ماوراءالنهر به دو مسیر جداگانه افتاد و با انقلاب روسیه این گسستگی بیشتر شد.

نمونه هایی از تفاوت های زبان فارسی ایرانی و فارسی تاجیکی:
فارسی ایرانی فارسی تاجیکی

ªnha ªa ¦nho ¦o

غالباً i یا a به جای e فارسی ایرانی است :

فارسی ایرانی فارسی تاجیکی

del dil

: e به جای i فارسی ایرانی :

فارسی ایرانی فارسی تاجیکی

aw و ay به جای ow و ey فارسی ایرانی:

فارسی ایرانی فارسی تاجیکی

n ¦meyda n ¦maydo

فارسی ایرانی فارسی تاجیکی

بنویس نَویس

چرخ بزن چرخ زَن

وندهای ـ : me و ـ na وقتی با پیشوندهای اشتقاقی فعلی همراه شوند، در تاجیکی در آغاز فعل می آیند، ولی در فارسی ایرانی پس از این پیشوندها قرار می گیرند، مثال

فارسی ایرانی فارسی تاجیکی

نمی توانم بگویم nam ¦goftan name: tavo گفتن نمی توانم

می خواهم ببینم ham ¦xo me: didan دیدن می خواهم

ممکن است بروم raftan mumkinast رفتن ممکن است.

ادبیات تاجیکستان

ادبیات تاجیکی بخشی از ادبیات فارسی است . همان طور که گفته شد، از سده دهم ادبیات فارسی با گذشت زمان یکپارچگی خود را در ایران و ماوراءالنهر از دست داد و در هر یک دارای ویژگی هایی شد. در قرن های دوازدهم و سیزدهم، آسیای میانه به سه قلمرو سیاسی بخارا و خوقند و خوارزم تقسیم شد و محیط ادبی نیز در سه حوزه متمرکز گشت. به علت اختلاف های دایمی میان خان نشینهای این مناطق، محافل ادبی قادر به برقراری روابط نبودند. علاوه بر این سه مرکز عمده، در خجند و حصار و بدخشان و جاهای دیگر نیز شاعران به فارسیِ تاجیکی شعر می گفتند. در قلمرو امارت بخارا، ادبیات به طورکلی به فارسی تاجیکی بود و در خوقند و خوارزم بیشتر شاعران به دو زبان متداول ترکی ازبکی و فارسی تاجیکی شعر می سرودند. ایرانیان و تاجیکان به کلی از یکدیگر بی اطلاع ماندند. زبان فارسی در ایران در طول این دورانِ جدایی شکوفاتر شد. آثار منظوم و منثور ارزشمندی در آن پدید آمد، واژه های جدید ساخته شد و این زبان به صورت زبانی علمی و تا حدودی روزآمد درآمد. اما در تاجیکستان، به ویژه در قرن اخیر، به زبان تاجیکی توجه چندانی نشد.