حمیده احمدیان راد 

تاجیکستان در دوران پیش از اسلام، جزیی از شاهنشاهی ایران بود و هنوز هم بیشترین اشتراکات فرهنگی را با ایران دارد. به ویژه زبان مشترک فارسی نقش زیادی در ایجاد این پیوند فرهنگی ایفا کرده است. با وجود از سرگذراندن وقایع بی شمار و کنش و واکنش با اقوام و نژادهای مختلف، تاجیکان همچنان بیشترین شباهت نژادی و پیوند فرهنگی را با ایرانیان دارند. تاجیک های تاجیکستان زبان و قوم وخویشی نزدیکی با تاجیک هایی که در شمال شرقی افغانستان زندگی می کنند هم دارند.

مردم ایران که شامل اجداد تاجیک های امروزی هم می شوند، از زمانی که منطقه آسیای مرکزی در تاریخ ثبت شده یعنی 2500 سال قبل در این منطقه ساکن شدند. زیر تسلط آخرین امپراتوری ایران یعنی ساسانیان، زبان و فرهنگ فارسی همپای دین زرتشتی در میان مردم آسیای مرکزی گسترش یافت که این مردم شامل اجداد تاجیک های کنونی هم می شوند.هنوز با وجود تغییرات جمعیتی و نژادی و فرهنگی گسترده در این منطقه، فرهنگ ایرانی هنوز هم در آسیای مرکزی نقش برجسته ای دارد.

بعد از تسلط اسلام این بار فارسی زبانان در آسیای مرکزی ساکن شدند. آنها نقش فعالی در امور اجتماعی بازی کردند و در گسترش زبان و فرهنگ فارسی نقش مهمی ایفا کردند. در قرن دوازدهم میلادی زبان فارسی به عنوان زبان نوشتاری برای بیشتر حوزه ها به کار گرفته شد.

در واقع پس از اسلام، سرزمین خراسان بزرگ  که تاجیکستان جزیی از آن به شمار می رود، زنده کننده فرهنگ ایرانی و به وجود آورنده زبان فارسی دری بود که جانشین زبان پهلوی شد. نخستین شاعران پارسی زبان هم از ناحیه خراسان بزرگ به پا خاستند که از جمله آنها رودکی است که پدر شعر فارسی محسوب می شود. در ابتدای حکومت سامانیان شهر بخارا به عنوان مرکز آموزش و فرهنگ در بخش شرقی جهان فارسی زبان مطرح شد. ادبیات  دوره سامانی نقش مهمی در حفظ فرهنگ  ایران پیش از اسلام در این منطقه بازی کرد. در نخستین سده‌ های هجری، خراسان و ماوراالنهر مهد تمدن و علوم اسلامی بودند و بزرگانی مانند ابن سینا و فارابی در خود پرورند.

سامانیان که در احیای فرهنگ ایرانی و زبان فارسی نقش بسیار مؤثری داشتند، از روستای سامان از روستاهای مرزی قلمرو ایران قدیم و تاجیکستان کنونی به وجود آوردند. سامانیان فارسی زبان مهم ترین دولت در آسیای مرکزی بعد از تسلط اسلام بودند و از 999-875 در بیشتر منطقه ای که حالا تاجیکستان نامیده می شود حکومت کردند. سامانیان در نزد مردم تاجیکستان ارزش و مرتبه زیادی دارند والهام بخش آنها به شمار می آیند. چون احیا کننده فرهنگ تاجیکستان دانسته می شوند. تا جایی که مجسمه امیر اسماعیل سامانی سمبل ملی مردم تاجیک محسوب می شود و واحد پول این کشور که تا قبل از استقلال روبل روسی بود به سامانی تغییر یافته است (هر سامانی حدود سه هزار ریال ایران است). نام شهرها و روستاها و خیابان ها هم یکی از پس از دیگری به نام سامانیان و شعرا و دانشمندانی که در زمان آنها پرورش یافتند نامگذاری می شود. در طول تسلط سامانیان از زبان نوشتاری فارسی حمایت شد. پشتیبانی سامانیان از زبان و ادب فارسی دری موجب استقلال فرهنگی و سیاسی قوم تاجیک شد و زمینه ای فراهم ساخت تا زبان فارسی تا هزار سال بعد زنده بماند و زبان رسمی دولتی قوم تاجیک شود.

از مراکز فرهنگی تاجیک نشین که در تشکل تاجیک ها نقش مؤثری داشتند می توان به بخارا، سمرقند، بلخ، مرو، نیشابور، خجند، اخسیکت، پنجیکت، هُلبُک و ترمذ اشاره کرد. در آخر قرن دهم میلادی دولت سامانی از جنوب و شمال زیر فشار ترک ها قرار گرفت. بعد از این که ترک های غزنوی در 999 میلادی سامانیان را برانداختند، دیگر هیچ قدرت عمده فارسی زبانی در آسیای مرکزی به وجود نیامد.

با شروع قرن نهم نقوذ ترک ها به حوزه فرهنگ فارسی در آسیای مرکزی افزایش یافت. ترک ها شروع به حرکت به سوی آسیای مرکزی و جنوبی کردند که منطقه تاجیکستان امروزی بود و زیر نفوذ فرهنگ پارسی قرار داشت. بعد از چند نسل بعضی از ترک ها از چوپانی به راه های دیگری برای گذران زندگی روی آوردند و همین تغییر نحوه زندگی تماس نزدیک تری بین آنها و فارسی زبانان یک جانشین به وجود آورد. از طریق ازدواج نیز تأثیر متقابل فرهنگی بین هر دو طرف یعنی هم ترک ها و هم فارسی زبانان به وجود آمد. از آمیزش تاجیک ها و ترک ها، اجداد ازبک ها به وجود آمده اند.

در طول قرن های بعد سرزمینی که در نهایت تاجیکستان کنونی شد بخشی از دولت های ترک یا مغول بود. منتها نفوذ زبان فارسی در ادبیات، حکومت و تحقیقات و علوم باقی ماند. از مهم ترین خاندان های دیگری که بر آینده همه یا بخشی از تاجیکستان اثر گذاشتند می توان ترک های سلجوقی، مغول ها و تیموریان بین قرن یازدهم و پانزدهم را می توان نام برد. از تأثیرات مخرب مغول ها این بود که چند شهر مهم منطقه را ویران کردند. تیموریان هم دانش و هنر و نامه نگاری را پاس داشتند.

پس از دوره سامانیان، اگرچه حکومتهای ترک نژادی مانند قراخانیان، غزنویان، کیدَن ها، خوارزمشاهیان، سلجوقیان و مغول ها به قدرت رسیدند، فرهنگ و بویژه زبان قوم تاجیک حفظ شد. در قسمت هایی از آسیای مرکزی نیز دولت های تاجیکی وجود داشت که از جمله أنها دولت غوریان از 543 تا 612 در ولایت غور در افغانستان، کَرْتْ ها از قرن هفتم تا هشتم در هرات، سربداران در قرن هشتم در سمرقند و نیز حکومت های بخش های شرقیِ بخارا را می توان نام برد.

در ابتدای قرن 16 ازبک ها بخش های بزرگی از آسیای مرکزی را فتح کردند. اما دولت ازبک بعد از فتح منطقه نتوانست متحد بماند و تجزیه شد. با شروع قرن نوزدهم، سرزمین هایی که بعداً  تاجیکستان کنونی شد بین سه دولت تقسیم شد. ازبک ها با مرکزیت بخارا، خناته (کوکند) با مرکزیت دره فرغانه و پادشاهی افغانستان این مناطق را تصاحب کردند. این سه برای گرفتن مناطق کلیدی با همدیگر می جنگیدند. هر چند که این مناطق بین این سه دولت پخش بود ولی حاکمان محلی هم مستقل بودند.

سرانجام مردم کشور تاجیکستان کنونی در طول دهه های 1860 و 1870 میلادی زیر سلطه روسیه قرار گرفتن. با وقوع انقلاب بلشویکی سال 1917 روسیه، این کشور کشورهای آسیای مرکزی را ضعیف نگه می داشت و تاجیکستان بیش از همه ضعیف نگه داشته می شد. در زمان اتحاد شوروی با جدا شدن شهرهای بخارا و سمرقند از جمهوری تاجیکستان، هویت ملی قوم تاجیک لطمه خورد. همچنین با ترور عده ای از روشنفکران و تبدیل خط از فارسی به لاتین و از لاتین به سیریلیک و تخریب مساجد و مدارس به دست بلشویک ها، به این قوم ستم زیادی شد. اجباری شدن ذکر «ازبک» در شناسنامه تاجیک ها، استخدام نکردن افراد با شناسنامه تاجیکی، منع انتشار نشریه تاجیکی، بستن مدارس تاجیکی و منحل کردن گروه های تاجیکی در دانشگاه ها از اقدامات ازبک ها بر ضد تاجیک ها، پس از این تقسیمات بود.

سرانجام در سال 1991 به دنبال فروپاشی اتحاد شوروی، کشور تاجیکستان مستقل شد. بین سال های 1992 تا 1997 این کشور درگیر جنگ های داخلی بود و حالا به ثبات دست یافته است.

از جمله مهم ترین آداب و رسوم تاجیک ها، جشن نوروز است که بر جمهوری های دیگر، از جمله جمهوری آذربایجان و ازبکستان، نیز اثر گذاشته است.

حمیده احمدیان راد

تاریخ ابتدایی

بیشتر تاجیکستان امروزی اگر نگوییم همه آن، بخشی از امپراتوری هخامنشیان ( قرن شش تا چهار پیش از میلاد) بوده است. در واقع سرزمین سغد باستان که سرزمین کنونی تاجیکستان را دربر می‌گیرد، در زمان داریوش بزرگ به جزئی از امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. این امپراتوری در قرن چهارم پیش از میلاد مقهور اسکندر مقدونی و سپس بخشی از امپراتوری اسکندر شد. پس از یورش اسکندر مقدونی ، تاجیکستان به ترتیب جزئی از پادشاهی‌های سلوکی ، اشکانی، کوشان و ساسانیان بوده ‌است بخش شمالی سرزمین کنونی تاجیکستان سغدانیا نامیده می شود که همواره مورد طمع بیابان نشینان و دولت های دیگر بوده است. خجند و بخارا و سمرقند که برای مردم ایران شناخته شده هستند در منطقه سغدانیا قرار داشته اند. عبور جاده ابریشم از این منطقه باعث می شود علاوه بر کالاهای بازرگانی مؤلفه های مذاهبی مثل بودا، مسیحیت نستوری، زرتشتی و … هم در این مسیر ردوبدل شود.

تسلط اسلام

اعراب مسلمان در ابتدای قرن هشتم میلادی شروع کردند به تسلط بر منطقه آسیای مرکزی و اسلام به سرعت در شهرها گسترش پیدا کرد. در قرن نهم دین اسلام دین رایج در کل منطقه شد. نقش آسیای مرکزی نیز به عنوان چهار راه بازرگانی ادامه یافت.

در سال 715 میلادی در زمان امویان این سرزمین به تصرف اعراب درآمد و مردم تاجیک دین اسلام را پذیرفتند.

در سده‌ دهم میلادی، تاجیکستان جزئی از قلمروی سامانیان بود. پس از سامانیان، تاجیکستان به ترتیب جزئی از حکومت های غزنوی، سلجوقی، خوارزمشاهیان، مغول، تیموریان و ازبک ها بوده است. در سده‌ نوزدهم میلادی، شمال تاجیکستان یعنی  خجند جزئی از خانات خوقند و جنوب تاجیکستان جزئی از خانات بخارا بوده است .خانات بخارا در سال ۱۲۴۵ خورشیدی و خانات خوقند در سال ۱۲۴۷ شمسی زیر سلطه‌ روسیه تزاریدرآمدند.

پس از انقلاب اکتبر، در سال ۱۳۰۷ شمسی یا  ۱۹۲۸میلادی، جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان به عنوان جزیی از اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی  در سال ۱۹۹۱، تاجیکستان به استقلال دست یافت.

کمی پس از استقلال تاجیکستان در سال ۱۳۷۰ شمسی یا ۱۹۹۱میلادی، جنگ داخلی پنج ساله بین دولت تحت حمایت مسکو و مخالفان اسلامگرا (به رهبری عبدالله نوری) در گرفت. در این جنگ، بیش از ۵۰ هزار نفر کشته و بیش از ۷۰۰ هزار نفر بی‌خانمان شدند. در سال ۱۳۷۶ با وساطت سازمان ملل متحد ، پیمان صلح به امضای دو طرف رسید.

حمیده احمدیان راد

واژه تاجیکستان از دو بخش “تاجیک” و”ستان” تشکیل شده است که به معنای «سرزمین تاجیک‌ ها» است. حدود 80 درصد از جمعیت این کشور نیز از قوم تاجیک هستند. ۱۵.۳٪  مردم تاجیکستان هم ازبک‌ و ۱.۱٪ آنها هم روس هستند. اقلیت‌های کوچک دیگری از قبیل اوکراینی‌، چینی‌، کره‌ای‌، تاتار و غیره  نیز در تاجیکستان زندگی می کنند که ۲.۶٪ از جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. دین بیشتر مردم تاجیکستان اسلام است. بیشتر جمعیت تاجیکستان سنی حنفی هستند ولی اقلیت قابل توجه شیعه اسماعیلی هم در این کشور به ویژه در منطقه پامیر زندگی می کنند.

کشور تاجیکستان در آسیای میانه واقع شده است و از جنوب با افغانستان، از غرب با ازبکستان، از شمال با قرقیزستان و از شرق با کشور چین همسایه است. دور تا دور این کشور خشکی است. تاجیکستان ۱۴۳٬۱۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد و از نظر وسعت نود و پنجمین کشور جهان است. جمعیت این کشور هم بر اساس آمار سال 2008 میلادی حدود هفت میلیون نفر است که از این نظر صدمین کشور جهان به شمار می آید. تراکم جمعیت در این کشور ۴۶ نفر در هر کیلومتر مربع است.

پایتخت تاجیکستان شهر دوشنبه است و زبان رسمی آن فارسی با گویش تاجیکی است. البته زبان روسی نیز کاربرد وسیعی در حوزه های بازرگانی و حکومتی دارد. واحد پول تاجیکستان، سامانی نام دارد. این کشور در سال ۱۳۷۰ هجری شمسی مصادف با 1991 میلادی همزمان با فروپاشی اتحاى جماهیر شوروی، استقلال یافت. کشور تاجیکستان از سال 1929 زیر سلطه اتحاد جماهیر شوروی بود.

حکومت تاجیکستان جمهوری است. طبق قانون اساسی جمهوری تاجیکستان، ارگان عالی قانونگذاری این کشور پارلمان (مجلس عالی) است که عبارت از مجلس ملی و مجلس نمایندگان است. سازماندهی و فعالیت مجلس عالی طبق قانون مدنی معین می شود.

تاجیکستان چهار استان دارد که ولایت خودمختار بدخشان کوهی، سغد، ختلان و شهر و نواحی های تابع مرکز یعنی دوشنبه را شامل می شود.

صادرات عمده این کشور آلومینیوم، برق، پنبه، میوه، روغن گیاهی و منسوجات است و واردات عمده آن عبارتند از: برق، اکسید آلومینیوم، محصولات نفتی، اکسید آلومینیوم، ماشین آلات صنعتی، دارو و مواد غذایی.

تاجیکستان کشوری مرتفع است و 93 درصد این کشور کوهستانی است. تقریباً نصف محدوده تاجیکستان در ارتفاعی بیش از 3000 متر از سطح دریا قرار دارد. ولی در شمال این کشور، منطقه پست فرغانه نیز وجود دارد. تاجیکستان بعضی از بلندترین قله های آسیای مرکزی را دارد. بلندترین قله این کشور قله اسماعیل سامانی با ارتفاع هفت هزار و 495 متر است. این کشور در یک کمربند زلزله ای فعال قرار دارد و در نتیجه وقوع زمین لرزه در این کشور پدیده ای عادی است.

تاجیکستان اقلیم های مختلفی دارد. در این کشور سلسله کوه های بلندی که سرچشمه بیشتر رودخانه های منطقه آسیای مرکزی هستند، دره ها، سرزمین هایی با وضع اقلیمی معتدل که در آنها کشت زارهای پنبه، انگورزارها و باغ های میوه وجود دارد و نیز بیابان هایی با کوه های بلند که سرمای آن کمتر از فصل زمستان سیبری نیست  وجود دارد.

این کشور کوهستانی و سرسبز با بارندگی فراوان می‌تواند صادرکنندهٔ آب و برق به سایر کشورها باشد. اما تاکنون تنها از پنج تا شش درصد از توانش در این زمینه استفاده کرده است. این کشور از نظر منابع آب پس از چین، روسیه، آمریکا، برزیل، زییر، هند و کانادا در جای هشتم قرار دارد. رودخانه ها و دریاچه های این کشور از یخچال ها سرچشمه می گیرند. مجموع طول 600 رودخانه این کشور که هر یک از آنها بیشتر از 10 کیلومتر طول دارد، به بیش از 28 هزار و 500 کیلومتر می رسد. محوطه یخچال های تاجیکستان نیز هشت هزار 476 کیلومتر را در برمی گیرد. بزرگ ترین یخچال این کشور فیدچینکو است. بزرگ ترین رودخانه های این کشور سیردریا، وخش  و زرافشان هستند و دریاچه اسکندرکول بزرگترین دریاچه این کشور محسوب می شود.

حمیده احمدیان راد

قوم تاجیک قومی مسلمان و فارسی زبان از نژاد آریایی هستند. آنها قدیمی ترین ساکنان منطقه آسیای مرکزی و افغانستان و نیز ناحیه سین کیانگ چین هستند و عمده ترین جمعیت جمهوری تاجیکستان را تشکیل می دهند. تاجیک ها در شمال هندوستان و کشورهای ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان و ایران نیز پراکنده اند. شرقی ترین منطقه تاجیک نشین جهان، ناحیه سین کیانگِ چین است. تاجیک ها در ایران، عمدتاً در استان های خراسان و سیستان و بلوچستان زندگی می کنند.

مردم ایران که شامل اجداد تاجیک های امروزی هم می شوند، از زمانی که منطقه آسیای مرکزی در تاریخ ثبت شده، یعنی 2500 سال قبل در آسیای مرکزی ساکن شدند. تاجیک های معاصر از نسل ایرانیان شرقی باستان ساکن در آسیای مرکزی به ویژه سغدانی ها و باختری ها و نیز شاید گروه های دیگری که ترکیبی از پارسی های غربی ایران و مردم غیر ایرانی هستند، می باشند. قوم های ترک و مغولی که بعداً به آسیای مرکزی واردشدند چندان در ویژگی های نژادی تاجیک ها تعیین کننده نبوده اند. اما به هرحال کارشناسان باور دارند که باید بعضی تشابهات با هردوی این قوم ها هم به وجود آمده باشد.

به هر حال تا پیش از تسلط  اتحاد شوروی سابق بر آسیای مرکزی که در دهه 1200 شمسی یا 1920 میلادی شروع شد و در نهایت جمهوری تاجیکستان متولد شد، این کشور شاهد تغییرات جمعیتی و تأثیرات فرهنگی و سیاسی از ناحیه ترک ها، مغول ها، چینی ها، ایران، روسیه و کشورهای دیگر منطقه بوده است. روس ها نیز بعد از یک سری لشگرکشی های نظامی که از دهه 1260 شمسی (1860 میلادی) شروع شد، در پایان قرن نوزدهم این کشور را به طور کامل زیر سلطه گرفتند. سرانجام جمهوری تاجیکستان استقلال خود را باز یافت.

منابع این سلسله مقالات:

http://www.encyclopaediaislamica.com/

madkhal2.php?sid=3042

http://farsi.tajikistanir.com/index.php?option=com

_content&task=view&id=13&Itemid=26

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C

%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86

http://history1900s.about.com/gi/dynamic/offsite.htm

?site=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/tjtoc.html